Σχεδίασμα Ελευθερίας – Η πολιτική σκέψη του Φ. Χάγιεκ και ο σύγχρονος φιλελευθερισμός

Το κείμενο πραγματεύεται βασικά σημεία της πολύπλευρης σκέψης του Φρίντριχ Χάγιεκ στα πεδία της γνωσιολογικής, της ηθικής, της οικονομικής και της πολιτικής θεωρίας. Επισημαίνεται ακόμη η επικαιρότητα του έργου του για την ερμηνεία του σημερινού κόσμου της αυξημένης αλληλεξάρτησης και πολυπλοκότητας και τέλος, προτείνεται μια πολιτική στρατηγική για τον σύγχρονο φιλελευθερισμό βασισμένη στις ιδεολογικές προσεγγίσεις του «πολιτικού» Χάγιεκ.

Η οικονομία για τον Χάγιεκ είναι ακόμη ένα πολύπλοκο σύστημα επικοινωνίας, συντονισμού, αλληλεπιδράσεων και προσαρμογών μεγάλου αριθμού αθέλητων ενεργειών. Ιδιαίτερα σημαντικό για την μετέπειτα εξέλιξη της σκέψης του υπήρξε το άρθρο του «The Trend of Economic Thinking»11 . Ο Χάγιεκ επαναλαμβάνει τη θέση του Μίζες πως η κοινωνία είναι «οργανισμός» και όχι «οργάνωση»12 και εισάγει την έννοια της «καταλλαξίας» (catallaxy)13 , δηλαδή τη τάξη που προκύπτει από τον συντονισμό των επιμέρους συναλλαγών (exchange) σε μία αγορά. Η καταλλαξία αποτελεί την οργανωτική αρχή της αυθόρμητης τάξης του συνόλου των κοινωνικών συναλλαγών και η οποία αντιδιαστέλλεται από την οικονομία, την ιεραρχική οργάνωση των συναλλαγών για την επίτευξη συγκεκριμένων σκοπών14 .
Η γνώση είναι ατελής (incomplete), κατακερματισμένη (fragmented) και διάσπαρτη (dispersed) κατά τρόπο που καθιστά αδύνατη τη συγκέντρωσή της σε ένα μοναδικό κέντρο λήψης απόφασης, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η βέλτιστη κατανομή των πόρων. Ο συντονισμός και η χρήση αυτής της διάσπαρτης γνώσης αποτελεί «το κεντρικό ερώτημα των κοινωνικών επιστημών»15 . Ο Χάγιεκ υπήρξε δύσπιστος στην εφαρμογή των μεθόδων των φυσικών επιστημών στις κοινωνικές επιστήμες (πχ. οι οικονομικές στατιστικές) και υπογράμμισε τη σημασία της γνώσης των ακριβών περιστάσεων «του χρόνου και του τόπου», δηλαδή των συγκεκριμένων συνθηκών κάτω από τις οποίες λαμβάνουν χώρα τα προς μελέτη φαινόμενα16 .
Ο Χάγιεκ αναπτύσσει τη θεωρητική βάση των ορίων της γνώσης αρχικά στο πεδίο της θεωρητικής ψυχολογίας και στο έργο του The Sensory Order17 , όπου η αντιληπτική μας ικανότητα για τον εξωτερικό κόσμο διαμεσολαβείται από την υποκειμενική και αφηρημένη αναπαράστασή του στο ανθρώπινο μυαλό. Δεν μπορούμε- και δεν έχει νόημα- να γνωρίσουμε τη πραγματική (καθαρή) φύση του κόσμου, παρά μόνο να αναπτύξουμε ένα σύστημα επαγωγικών κατηγοριοποιήσεων των εμπειριών μας18 . Παραπέρα, για τον αυστριακό διανοητή, η δυναμική φύση του πραγματικού κόσμου, όπου «η διαρκής αλλαγή είναι ο κανόνας»19, δεν επιτρέπει τον αποτελεσματικό σχεδιασμό για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων.
Νεότερες προσεγγίσεις κατηγοριοποιούν τα μοντέλα καπιταλισμού με βάση το ρόλο της επιχειρηματικότητας και των μεγάλων επιχειρήσεων (big business) σε αυτά, σαφώς επηρεασμένες από το σχετικό έργο του Χάγιεκ61 . Ο Χάγιεκ επισημαίνει την εγγενή τάση συγκεντρωτικού ελέγχου των επιχειρήσεων62 , ενώ στο ζήτημα της ηθικής των επιχειρήσεων, υπογραμμίζει τη σημασία της ατομικής υπευθυνότητας ως προϋπόθεση της ηθικής συμπεριφοράς καθώς και των σκοπών που αυτές εξυπηρετούν63 . Η περιορισμένη ευθύνη των μετόχων των επιχειρήσεων (limited liability) καθώς και ο διαχωρισμός του ελέγχου (μάνατζμεντ) από την ιδιοκτησία, συχνά αποτρέπουν την ανάληψη ατομικής ευθύνης για τις κοινωνικές συνέπειες των αποφάσεων της διοίκησης64 .
Η αναποτελεσματική και περιορισμένη λογοδοσία (accountability) και ζητήματα όπως η συγκέντρωση μεγάλων μεριδίων της αγοράς, ο γιγαντισμός των επιχειρήσεων μέσω εξαγορών (take-overs) και συγχωνεύσεων (mergers), ο συγκεντρωτικός έλεγχος των επιχειρήσεων, κύρια γνωρίσματα του σύγχρονου εταιρικού καπιταλισμού (corporate capitalism), συχνά έρχονται σε αντίθεση με τις βασικές αρχές του κλασσικού οικονομικού φιλελευθερισμού65 για τις αποκεντρωμένες και απρόσωπες αποφάσεις αναρίθμητων παραγωγών και καταναλωτών σε μία ελεύθερη αγορά.
Για τον Χάγιεκ, η απουσία μίας κυρίαρχης υπερ-κρατικής εξουσίας στο διεθνές σύστημα δεν συνεπάγεται αναγκαστικά μια καταστροφική διάχυση της ισχύος που καταλήγει στο (χομπσιανού τύπου) «δίλημμα ασφάλειας» των κρατών. Αντίθετα, επισημαίνει τους κινδύνους της μεταφοράς σχεδίων κοινωνικού κονστρουκτιβισμού σε διεθνές επίπεδο μέσω της εφαρμογής ενός σχεδιασμού «από τα πάνω». Ο φεντεραλισμός (ομοσπονδοποίηση) προβάλει ως η κατάλληλη μορφή οργάνωσης των διεθνών σχέσεων, ένας μηχανισμός εξισορρόπησης συμφερόντων που προάγει τη συνεργασία και σέβεται τις επιλογές των μερών86 .
Ακόμη, το έργο του Χάγιεκ μας βοηθά επίσης να αντιληφθούμε τη πορεία της παγκοσμιοποίησης ως απρόθετο αποτέλεσμα δράσης κι όχι κεντρικού σχεδιασμού87 , κατανοώντας την ανάδυση νέων θεσμών κοινωνικής οργάνωσης μέσω ως αποτέλεσμα μίας απρόθετης «εξελεγκτικής» διαδικασίας μεταβολής των προτιμήσεων και προσαρμογής των επιμέρους στρατηγικών σε νέες μορφές επικοινωνίας88 .
Advertisements
This entry was posted in Hayek, Φιλοσοφία and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s