Μαρξισμός, Φιλελευθερισμός και η Έννοια της Δουλείας

«Η ιστορία όλων των ως τώρα κοινωνιών είναι ιστορία της πάλης των τάξεων. Ελεύθεροι και δούλοι, …, καταπιεστές και καταπιεζόμενοι, βρέθηκαν σε συνεχή αντίθεση αναμεταξύ τους»

Η διάσημη εισαγωγή του Κομμουνιστικού Μανιφέστου ίσως είναι υπεύθυνη για μία ανάλυση της αρχαίας κοινωνίας θεμελιωμένης στη δουλεία προκειμένου να επιβεβαιωθεί ένα δουλοκτητικό στάδιο των ανθρώπινων κοινωνιών. Ο Βαλλόν φιλελεύθερος καθηγητής επεδίωκε να δείξει ότι μία κοινωνία βασισμένη στη δουλεία ήταν σάπια. Ούτε στους μαρξιστές ούτε στον Βαλλόν υπάρχει μία λεπτομερής ανάλυση για το τι είναι δουλεία. Κατά συνέπεια, κρίνω πως η δουλεία απαιτεί ιδιαίτερη μελέτη χωρίς να αντιμετωπίζουμε τη δουλεία ως μία αιώνια κατηγορία.

Για παράδειγμα στην Μυκηναϊκή εποχή η λέξη doero  ετυμολογικά θεωρείται πρόγονος του δούλου αλλά ιστορικά δεν είναι τόσο απλό να μιλήσουμε για μία συμβολή σε σταθερή διάκριση ανάμεσα σε ελεύθερο και δούλο. Σύμφωνα με τον Lencam αν δεν υπήρχε ο ίδιος όρος δε θα υπήρχε σοβαρός λόγος να θεωρηθεί ο doero δούλος.  Ο Φίνλεϋ τη διάκριση ελευθέρου-δούλου θεωρεί προβληματική για να οριστεί ως θεμελιώδης κατηγορία της αρχαιότητας. Παραδειγματικά, οι δούλοι των θεών έχουν δικαιώματα σε γαίες όπως και άτομα της υψηλότερης κοινωνικής βαθμίδας στη Μυκηναϊκή εποχή. Η κοινωνική θέση οριοθετείται από τη σχέση τους με την κορυφή της ιεραρχίας, ήτοι σε σχέση με τον ηγεμόνα ή τη θεότητα. Το μυκηναϊκό euretero εμφανίζεται με την έννοια «απαλλασσόμενος από το φόρο». Και είναι σίγουρο ότι δεν υπάρχει λεξιλογική αντίθεση ανάμεσα στον «ελεύθερο» και το «δούλο».

Στην ομηρική εποχή ο θήτης φαίνεται να θεωρείται σε χειρότερη θέση από αυτή του δούλου. Όταν ο Αχιλλέας στον Άδη λέει ότι θα επιθυμούσε μια ταπεινότερη ζωή δεν αναφέρεται στο δούλο αλλά στη ζωή του θήτη. Κι αυτό γιατί ο θήτης είναι αυτός που δεν ανήκει κάπου, δεν έχει κανένα δεσμό. Οι λέξεις δμώς και δμωή έχουν ρίζα που υποδηλώνει και το σπίτι. Ο δόμος αντιπροσωπεύει τη στενότερη σχέση με τον οίκον.

Τον 60 αιώνα, και αρχές 5ου υπήρχαν αθηναϊκές οικογένειες που δεν έκρυβαν ότι ήταν ξενικής καταγωγής. Στον 4ο αιώνα ο δούλος είναι ο απόλυτος ξένος, ο μη-Έλληνας. Οι δούλοι έμποροι έχουν υπό την εξουσία τους, στην Αθήνα, εμπορεύματα, κάνουν κατασχέσεις, υφίστανται κατασχέσεις, παρουσιάζονται στα δικαστήρια είτε ως ενάγοντες είτε ως εναγόμενοι. Ο δούλος-τραπεζίτης Πασίων γίνεται πολίτης και ο γιος του Απολλόδωρος τριήραρχος. Στην εμπορική ζωή συμμετείχαν μέτοικοι, δούλοι και πολίτες μαζί.

Κυριαρχία λοιπόν του βασιλιά ή της θεότητας, κυριαρχία του οίκου, κυριαρχία της πόλης. Ίσως αντί να μιλούμε με όρους δουλείας-ελευθερίας θα νομιμοποιούμασταν να μιλούμε για βαθμούς ιεραρχικής ισχύος.

Πηγή :  P. Vidal-Naquet, Πέρα από την Αρχαία Ελληνική Δημοκρατία, σελ. 74-86, 1999, Αλεξάνδρεια

Στο επόμενο : υπάρχει στην κλασική αρχαιότητα αυτονομία του οικονομικού από το πολιτικό;

Advertisements
Gallery | This entry was posted in Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία. Bookmark the permalink.

5 Responses to Μαρξισμός, Φιλελευθερισμός και η Έννοια της Δουλείας

  1. Ο/Η Ονειρμός λέει:

    Πολύ ενδιαφέρουσα ανάρτηση. Η ίδια η κατηγορία του δούλου είναι ιστορική. Υπάρχει όμως περίπτωση στην ιστορία που κύριο χαρακτηριστικό της έννοιας του δούλου δεν είναι να συνιστά αυτός »εμπράγματο» όρο της παραγωγής? Έτσι στενά εννοεί ο Κάρολος τον δούλο, , αφού
    αποφεύγοντας να ονοματίσει ενδιάμεσες/συγγενείς περιπτώσεις, αφού τον ενδιαφέρει μεθοδολογικά να ξεχωρίσει εκείνη την κατάσταση που ένας άνθρωπος αποτελεί »ομιλούν εργαλείο» ενός άλλου. Ο Μάρξ κάνει μεθοδολογικό highlight σε αυτό που λες για τον 4ο αιώνα, ότι ο δούλος θεωρείται ο »απόλυτος ξένος», ο μη-Έλληνας, στα δικά μας. Ακριβώς αυτή η έλλειψη του οργανικού δεσμού του (φυλετικού ή άλλου τύπου) με την κοινότητα (αθηναϊκή, ρωμαϊκή ή μη), τον καθιστά μη-υποκειμενικό στοιχείο, άρα επιδεκτική εργαλειακής διαχείρισης αντικειμενικότητα, δίπλα στους άλλους όρους της παραγωγής.
    Για το επόμενο επεισόδιο, ανυπομονώ. Μάρξ (Grundrisse-ταυτότητα με διαφορά πολιτικής και ιδιοκτησιακής σχέσης στην αρχαία Αθήνα) και αλτουσεριανοί (Μπαλιμπάρ, δεν ξέρω αν άλλοι διαφοροποιούνται) καταλήγουν να απαντούν »όχι», όμως αυτό που έχει σημασία είναι οι διαφορετικοί δρόμοι τους οποίους ακολουθούν, ώστε να καταλήξουν.

    • Ο/Η heroicodesembarazo λέει:

      Αγαπητέ φίλε,
      νομίζω ότι με τα παραδείγματα που χρησιμοποίησα αναφορικά με την πρώτη σου ερώτηση φαίνεται πως με ενδιαφέρει ότι μια τέτοια υπεραφαίρεση βολεύει και νομιμοποιεί βιαίως τα νομοτελειακά στάδια αποφεύγοντας, υπεκφεύγοντας δηλ., μάλιστα και τα δύσκολα πχ ως προς την προέλευση της θέσης του ατόμου στην αρχαιότητα. Στη 2η σου όντως έχω ένα όχι, αλλά ας περιμένουμε και το δρόμο που θα ακολουθήσω.
      Ευχαριστώ πάντως για το σχόλιο. Τα χρειάζομαι.

  2. Ο/Η Ονειρμός λέει:

    Συγγνώμη για τα ορθογραφικά, ελπίζω να βγάλεις άκρη.

  3. Ο/Η Δημήτρης. λέει:

    Στο τελευταίο σου ερώτημα -αυτονομίας του οικονομικού από το πολιτικό- θα μπορούσα να ανταποκριθώ: Όχι, αλλά θα αναμένω τις σκέψεις σου.

    Εάν μου επιτρέπεις να εκφέρω γνώμη, νομίζω πως θα μπορούσε να συνεχιστεί το άρθρο σε έκταση -οι σκέψεις του Vidal-Naquet (και του Finley) πολύτιμες.

    Θα με ενδιέφερε να παραθέσω το κείμενο σου με παραπομπή φυσικά στον ιστότοπο σου.
    Μπορώ;

    Υ.γ: συγχαρητήρια για το έργο -ξανά.
    Χρειά-ζεται.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s