ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΙΤΕΙΑΚΑ II Πόλη και Πολίτης στην Αρχαία Αθήνα. Ενότητα ή Διχασμός;

Η κοινότητα αυτή την οποία αναπτύξαμε στο «Νόμος και Δημοκρατία στην Αρχαία Αθήνα»,  ήταν το σύνολο των πολιτών. Ο Σόλων επιδιώκοντας την ευνομία1, προχώρησε σε μία παροχή πολιτικών προνομίων στο δήμο και στους πλούσιους, στη βάση ενός πολιτικού ακτιβισμού. Ο βουλόμενος είχε τη δυνατότητα, αναλαμβάνοντας την ευθύνη, να καταγγέλλει τα λάθη κάποιου. Η ευθύνη αφορούσε στον κάθε Αθηναίο πολίτη ατομικά και όχι σε κάποιο κρατικό σώμα. Κατά συνέπεια, η αμοιβαιότητα στην υπευθυνότητα του καθενός αφορούσε όλους τους Αθηναίους έτσι ώστε να οριστούν τα κριτήρια του τι είναι Αθηναίος πολίτης. Η καταγωγή ως κριτήριο ιθαγένειας εμπλουτίστηκε με πολιτικά δικαιώματα και συγκεκριμέες νομικές ελευθερίες.2 Συμπερασματικά, ο Σόλων μπορεί να θεωρηθεί ο δημιουργός της Αθηναϊκής ιθαγένειας με συγκεκριμένους νόμους3.

Για τον Αριστοτέλη, Πολίτης ορίζεται ως αυτός που συμμετέχει στην κρίσην (δικαστήρια) και στην αρχήν. Αυτά τα αριστοτελικά κριτήρια φαίνεται ότι σε σχέση με την καθημερινή αθηναϊκή ζωή δεν επαρκούν για να καλύψουν τον ορισμό του της Αθηναϊκής ιθαγένειας. Συμμετοχή σε θρησκευτικές λειτουργίες, οικογενειακά δικαιώματα, θέματα κληρονιμικότητας, γάμου, ευθύνες ενταφιασμού συμπλρώνουν τον αριστοτελικό ορισμό του πολίτη4. Και για την ισχύ αυτού του ορισμού συνέβαλλε η αυστηρή οριοθέτηση ανάμεσα στον πολίτη και στον ξένο. Το να είναι κανείς Αθηναίος πολίτης σήμαινε την ενεργή συμμετοχή σε κάθε τομέα της ζωής της πόλης, θρησκευτικό, νομικό, οικονομικό, σύμφωνα βέβαια με την ηλικία και το γένος5. Έως στα μέσα του πέμπτου αιώνα ένα πρόσωπο είχε την ιδιότητα του πολίτη εφόσον την είχε και ο πατέρας του, χωρίς να είναι απαραίτητο να ισχύει το ίδιο και για τη μητέρα του6. Το 451/0 η κατάσταση αυτή αλλάζει με νόμο του Περικλή. Από δω και πέρα πολίτης ήταν μόνο αυτός που είχε και τους δυο γονείς Αθηναίους. Ο Αριστοτέλης στην ΑΠ ερμηνεύει μία τέτοια μεταρρύθμιση ως ανάγκη για την αύξηση του αριθμού των πολιτών. Άλλες φιλολογικές ερμηνείες αυτού του νόμου είναι είτε γιατί οι Αθηναίοι επεδίωκαν τη φυλετική καθαρότητα, είτε επειδή δεν ήθελαν να μοιράζονται τα προνόμια τους ως πολίτες, ή δεν επιθυμούσαν οι Αθηναίες να μένουν χωρίς συζύγους. Να σημειωθεί ότι στην τελευταία περίοδο του Πελοποννησιακού Πολέμου ο νόμος δεν εφαρμόστηκε και επανατέθηκε σε ισχύ το 403/2.

Παράλληλα, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι Αθηναίοι παρείχαν την ευκαιρία σε μη-Αθηναίους είτε σε ομάδες είτε ατομικά, να αποκτήσουν την ιδιότητα του πολίτη λόγω προσφοράς υπηρεσιών υπέρ των συμφερόντων της Αθήνας. Η επίσημη διατύπωση σε κάθε ψήφισμα ήταν όχι του τύπου «η ιδιότητα του πολίτη απονέμεται στον Χ» αλλά «ο Χ γίνεται Αθηναίος πολίτης» πράγμα που μαρτυρεί ότι δεν ήταν απλώς μια παροχή τιμής αλλά επρόκειτο για μια πραγματική ανάληψη μιας νέας εθνικότητας7.

Οι ενήλικοι λοιπόν άνδρες Αθηναίοι πολίτες ήταν ελεύθεροι στο να επιδιώκουν τα συμφέροντά τους8 στο βαθμό που δεν έβλαπταν την κοινότητα ως σύνολο τηρώντας το νόμο. Οι συνέπειες της ελευθερίας αυτής στη δημόσια σφαίρα καταδείκνυε έναν βαθμό αυτονομίας, στα όρια όμως του άρχειν και του άρχεσθαι σύμφωνα με τις δημοκρατικές απαιτήσεις. Πράγμα που σημαίνει ότι το δικαίωμα συμμετοχής στα πολιτειακά σώματα βρισκόταν σε άμεση σχέση με την αυτονομία της πόλης στο σύνολό της. Η Δημοκρατία προστάτευε το άτομο-πολίτη, τους οίκους των πολιτών και εγγυόταν τις περιουσίες τους, με το νόμο να δεσμεύει και τους άρχοντες και τους αρχομένους9. Υπήρχε ισότητα στο δικαίωμα ψήφου, στη διεκδίκηση δημόσιων αξιωμάτων. Η ισότητα δεν ήταν κοινωνική ή οικονομική αλλά πολιτική. Η ισότητα απέναντι στον νόμο10 της πόλης τούς παρείχε τη δυνατότητα να υπερασπιστούν τον εαυτό τους σε περίπτωση προσωπικών επιθέσεων. Η Αθήνα περισσότερο από άλλες πόλεις πρόσεχε με ιδιαίτερη έμφαση τα συμφέροντα των πολιτών της11 εντάσσοντας αυτό το γεγονός στην ιδεολογία της. Για παράδειγμα, ένας τρόπος που παρουσιαζόταν η σχέση πολίτη – πόλης ήταν η σχέση πατρός-υιού12. Αυτό το ιεραρχικό μοντέλο παρουσίαζε την ανώτερη θέση της πολιτείας προς τα μέλη της. Ένα δεύτερο μοντέλο ήταν μία σχέση αμοιβαίας συναλλαγής. Το δεύτερο προωθούσε περισσότερο τα ατομικά συμφέροντα ενώ το πρώτο τα περιόριζε. Πάντως, και τα δύο ήταν αποδεκτό από τους πολίτες13. Και τα δύο πρότυπα συμπεριφοράς συνυπήρχαν έτσι ώστε να επιτυγχάνεται μια ισορροπία ανάμεσα σε προσωπικό και κοινό συμφέρον της πόλης. Στον Ηρόδοτο πχ βλέπουμε την επιχειρηματολογία πως η επιδίωξη προσωπικών συμφερόντων αύξανε τις επιτυχίες της πόλης. Στο γενικό συμφέρον της πόλης υπήρχαν οι αντανακλάσεις των ατομικών συμφερόντων των πολιτών.14 . Παρόμοιες αποδείξεις αποτελούν οι επιτάφιοι λόγοι όπου διαρκώς τονίζεται το προσωπικό κέρδος που αποκτά ο νεκρός όταν θυσιάζεται για το κοινό καλό που αφορά την πόλη.

Κίνδυνος πάντως της εποχής ήταν το ότι η αναγνώριση και διαχείριση των προσωπικών συμφερόντων των πολιτών μπορεί να πετύχαινε το αντίθετο αποτέλεσμα. Για παράδειγμα, η προσωπική αίσθηση κάποιου ότι η πόλη τον αδικεί ή δεν του παρέχει όσα του αξίζουν να συνεπάγονται συμπεριφορές που καλλιεργούσαν την καχυποψία και κάποια αποκλίνουσα συμπεριφορά από τα θεσμοθετημένα πρότυπα της πόλης15.

Κατά συνέπεια, τα πολιτειακά καθήκοντα κατέληξαν να είναι υποχρεωτικά (τά προσταττόμενα), και θεσμοθετήθηκαν μηχανισμοί που θα απέτρεπαν την αποφυγή των υποχρεώσεων.

Σημαντικός μηχανισμός ελέγχου ήταν η ατιμία16. Η ατιμία, τον έκτο αιώνα και αρχές πέμπτου, ήταν θέση εκτός της προστασίας του νόμου. Τον εκτός νόμου μπορούσε κάποιος να τον σκοτώσει, να του πάρει την περιουσία, να τον βλάψει χωρίς την απειλή της δίωξης ή της ποινής. Κατά συνέπεια, δεν καθίστατο εύκολη η συνέχεια της παραμονής του στην Αθήνα, έτσι ώστε να μπορούμε να μιλούμε για μια μορφή απέλασης. Στα τέλη του πέμπτου αιώνα, η ατιμία περιορίστηκε στον αποκλεισμό από τα προνόμια της αθηναϊκής δημόσιας ζωής και επιβαλλόταν συνεπώς μόνο σε πολίτες. Ένας άτιμος Αθηναίος δεν μπορούσε να κατέχει δημόσιο αξίωμα, να εισέλθει σε ναούς ή στην Αγορά, να είναι μέλος της Βουλής ή ένορκος. Δεν μπορούσε να μιλήσει στην Εκκλησία ή σε Δικαστήριο. Από την άλλη, είναι πιθανό ότι μπορούσε να παντρευτεί Αθηναία, να κατέχει γη στην Αττική και περιουσία, να υπόκειται σε φορολόγηση και να εκτελεί τις στρατιωτικές του υποθέσεις. Η ατιμία ήταν ισόβια και μπορούσε να περάσει και στους απογόνους του. Αλλά το συχνότερο ήταν να ισχύει μόνο για τον εγκληματία. Επίσης, ήταν δυνατή η μερική ατιμία. Να απωλεσθούν δηλ. ένα-δύο δικαιώματα του Αθηναίου πολίτη, για παράδειγμα να στερηθεί κάποιος τη δυνατότητα να μιλήσει στην Εκκλησία ή να γίνει μέλος της Βουλής.

Επειδή όμως οι Αθηναίοι ήταν ευαίσθητοι στην κρατική επιβολή των καθηκόντων απέναντι σε ελεύθερους πολίτες, η έμφαση δόθηκε στην πρωτοβουλία των ίδιων των πολιτών. Πχ η πόλη στηριζόνταν στους ίδιους τους πολίτες για δημόσια κατηγορία για δειλία. Ή η πόλη στηριζόταν στους πολίτες της προκειμένου να καταδοθούν οι πολίτες που δεν τηρούσαν τις υποχρεώσεις τους προς την πολιτεία.

Η ίδια η πολιτεία αντί της επιβολής χρησιμοποιούσε το λόγο και την πειθώ για την τήρηση, από την πλευρά των πολιτών, των καθηκόντων τους απέναντι στην πόλη. Η πειθώ17 ενίσχυε την ελευθερία τους ως προς τις επιλογές τους, κι έτσι ενδυνάμωνε τους στενούς δεσμούς μεταξύ των πολιτών και της κοινότητας στη βάση κοινών συμφερόντων. Αυτό βέβαια παράλληλα με το σεβασμό απέναντι στο νόμο και με νομικούς μηχανισμούς που τιμωρούσαν τους παραβάτες των υποχρεώσεών τους. Σε ένα απόσπασμα του Δημόκριτου φαίνεται η πρωτοκαθεδρία της πειθούς ως μηχανισμού ελέγχου της συμπεριφοράς των πολιτών18.

Παρόλαυτα, όπως ήδη τονίσαμε μπορεί η επιδίωξη της κοινωνικής αναγνώρισης να ήταν στόχος ενός πολίτη, αλλά παράλληλα υπήρχε σοβαρός υπολογισμός και των προσωπικών κερδών σε αυτά τα πλαίσια19. Είτε πλούσιος είτε φτωχός το προσωπικό συμφέρον ήταν σημαντικός παράγων αποφάσεων και πράξεων. Η ανάληψη ενός καθήκοντος μπορούσε να παρέχει την ανάλογη κοινωνική αναγνώριση. Πχ κάποιος εύπορος μπορεί να έκρινε πως η εισφορά δεν παρείχε την ανάλογη επίδειξη που θα του προσέφερε την κοινωνική αναγνώριση. Έχουμε δηλ. να κάνουμε με την ιδέα του πώς ο ένας πολίτης θα δει τον άλλο και θα επιδοκιμάσει ή αποδοκιμάσει τη στάση του. Αυτό δείχνει ότι ακόμη και στην Αθηναϊκή Δημοκρατία υπήρχε μία σαφή σύμπλευση ιδιωτικού και δημοσίου υπολογισμού.

Άλλος μηχανισμός για την τήρηση των υποχρεώσεων του Αθηναίου πολίτη ήταν η γραφή παρανόμων20, με πρώτο παράδειγμα έναν αιώνα μετά τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη το 415, η οποία είχε στόχο να θέσει όρια στους κινδύνους κατά της ριζοσπαστικής Δημοκρατίας. Προηγήθηκε η ολιγαρχία του 411 21όπου ο Θουκυδίδης βρίσκει ως βασικό χαρακτηριστικό την απώλεια της παρρησίας22. Μετά και το καθεστώς των Τριάκοντα το 404-403, φαίνεται πως οι ολιγαρχικές εμπειρίες συνέβαλαν στην αναζήτηση του πατρίου νόμου. Αρχίζει δηλ. να αναζητείται ένα παρελθόν για τους άξιους νόμους του. Για αυτό και δημιουργήθηκε ένα μυθικό παρελθόν που περιελάμβανε και τον Σόλωνα και τον Δράκοντα ως εδραιωτές της Δημοκρατίας. Ξεκίνησε μία διαδικασία κωδικοποίησης των νόμων και αναγραφής τους σε στήλες, προκειμένου να είναι σε κοινή θέα. Αυτό ερμηνεύτηκε ως μια προσπάθεια η Δημοκρατία μετά το 411 να μετατραπεί σε μετριοπαθή Δημοκρατία. Μια δημοκρατία που από την έμφασή της στην ισότητα και την παρρησία στράφηκε στην κανονιστικότητα των προγονικών νόμων. Μια Δημοκρατία που αρνείται στους πολίτες της να αποφασίζουν αυτόνομα αλλά να ετεροκαθορίζονται από τους νόμους του ιστορικού παρελθόντος.

Παρόλαυτα, θα πρέπει να εξεταστεί αν μια τέτοια συμπεριφορά χαρακτηρίζεται όντως από ένα συντηρητισμό, μια νοσταλγική διάθεση ενός ένδοξου παρελθόντος που περιορίζει την αυτοθέσμιση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Είδαμε πως οι Αθηναίοι έβλεπαν αδιαχώριστα τη σχέση συμπαντικού/θεϊκού και κοσμικού/ανθρώπινου νόμου. Αυτό δεν εμπόδισε τον Έλληνα να θέτει υπό αμφισβήτηση την παράδοση. Συνέπεια αυτών των αρχών αποτέλεσε η Δημοκρατία. Δημοκρατία στην Αρχαία Αθήνα σημαίνει εξουσία μιας συλλογικότητας. Δεν είναι προνόμιο λίγων. Είναι αυτοτελής γιατί αυτοκυβερνάται23. Αυτοθεσμίζεται. Υπάρχει διασύνδεση εξουσιών και όχι διαχωρισμός. Και αυτό εκφράζεται στην Αθηναϊκή Δημοκρατία με τη θεσμοθέτηση της παρρησίας.  Αλλά η ανάλυση της παρρησίας στο επόμενο post.

1Scott Gordon, Controlling the State, Constitutionalism from Ancient Athens to Today, Harvard University Press, 1999, σ. 64

2Law and Political Theory, The Cambridge Companion to Ancient Greek Law, σ. 402-403

3Athenian citizenship Law, σ. 273

4Athenian citizenship Law, σ. 287, 289

5Athenian citizenship Law, σ. 279,280

6Βλ. A. Biscardi, Αρχαίο Αττικό Δίκαιο, Παπαδήμα, 1998, σ. 139, MacDowell D.M., Το Δίκαιο στην Αθήνα των Κλασικών Χρόνων, Παπαδήμα, 2009, σ.107

7MacDowell D.M., Το Δίκαιο στην Αθήνα των Κλασικών Χρόνων, Παπαδήμα, 2009, σ.117

8(Th. 2.37.2)

9(Αριστοτέλης Πολιτικά) Βλ. και PAUL WOODRUFF,First Democracy: The Challenge of an Ancient Idea, σ. 132

10Για την ισονομία βλ. Josiah Ober,Charles W. Hedrick ,Dēmokratia: a conversation on democracies, ancient and moderm, Princeton University Press, p. 145.

11( Plu. Ages. 37.6)

12(Λυσ. 2.17, Δημοσθ. 18.205)

13Μ.R. Christ, The Bad Citizen in Classical Athens, Cambridge, 2007, σ. 26

14(Ηροδ. 5.78) Πρβλ και ανάλυση Δημοσθένη σε R. K. Balot, The Virtue of Politics of Democratic Athens, σ. 293. και Αριστοτέλη σε F. D. Miller, Origins of Rights in Ancient Political Thought, σ. 311-312

15(ΕΝ 1167d10)

16Πρβλ MacDowell D.M., Το Δίκαιο στην Αθήνα των Κλασικών Χρόνων, Παπαδήμα, 2009, σ. 117., A. Biscardi, Αρχαίο Αττικό Δίκαιο, Παπαδήμα, 1998, σ. 147-150 όπου η ατιμία διακρίνεται σε ολική και μερική με την ολική να χωρίζεται με τη σειρά της σε απόλυτη ή σχετική.

17Josiah Ober , Mass and elite in democratic Athens: rhetoric, ideology,Princeton, 1989 σ. 156

18( 68 fr. 181 D-K)

19(Αριστ. EN 1163a1)

20Βλ. σελ. 83

21Οι Τριάκοντα Τύρρανοισυνιστούσαν μιαολιγαρχικήκυβέρνηση τριάντα ατόμων, η οποία διαδέχτηκε τηναθηναϊκή δημοκρατίαμετά το τέλος τουΠελοποννησιακού Πολέμου. Είχε διάρκεια μικρότερη του ενός έτους, το404 π.Χ.

Τον τρόπο αυτό διακυβέρνησης επέβαλε στους Αθηναίους οΣπαρτιάτηςστρατηγόςΛύσανδροςμετά την παράδοση της πόλης, την οποία διαπραγματεύτηκε ένας από τους μελλοντικούς τυράννους, οΘηραμένης. ΗΕκκλησία του Δήμουπροέβαλε αντίσταση, ωστόσο με τη βοήθεια μιας σπαρτιατικής φρουράς που εγκαταστάθηκε στην πόλη οι Τριάκοντα, με τονΚριτίαεπικεφαλής, εγκαθίδρυσαν ένα καθεστώς τρόμου, το οποίο διατήρησε στο ακέραιο τα πολιτικά δικαιώματα μοναχά 3.000 ατόμων, μέλη της δικής τους παράταξης. Οι αντίπαλοί τους μπορούσαν να βρουν ξαφνικά το θάνατο χωρίς να προηγηθεί δίκη. Εκείνοι που αντιστάθηκαν στην εξέλιξη αυτή των πραγμάτων εξοντώθηκαν χωρίς οίκτο, ανάμεσά τους κι ο ίδιος ο Θηραμένης πουεξαναγκάστηκε να πιεικώνειο. Τον Ιανουάριο του403 π.Χ., μετά από επτά ή οκτώ μήνες στην εξουσία, οι Τριάκοντα εκδιώχθηκαν από τοΘρασύβουλοπρος μεγάλη ανακούφιση των κατοίκων.

22Βλ. αμέσως παρακάτω

23Κ.Καστοριάδης , Η Ελληνική Ιδιαιτερότητα,Κριτική, σ. 116, R. Thomas, Writing, Law, And Written Law, , σ. 58

Advertisements
Gallery | This entry was posted in Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Αριστοτέλης, Πολιτική Φιλοσοφία. Bookmark the permalink.

2 απαντήσεις στο ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΙΤΕΙΑΚΑ II Πόλη και Πολίτης στην Αρχαία Αθήνα. Ενότητα ή Διχασμός;

  1. Ο/Η Nοσφερατος λέει:

    να το αναδημοσιευσω;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s